مقوله زير خلاصه پژوهش «شوراي عالي آموزش و پرورش ايران از ابتدا تا كنون» است كه با راهنمايي دكتر آقاحسيني در نيمسال تحصيلي 86-87 تهيه و تدوين گرديد .
وزراي آموزش و پرورش ايران
از قاجار تا كنون
آموزش وپرورش ايران در دوره ي قاجار
دارالفنون نخستين مدرسه ايست كه به سبك اروپايي و از بودجه ي عمومي تهران تاسيس شد و مقدمات كار آن توسط اميركبير از اوايل سال 1266 هجري قمري فراهم شد . اين مدرسه در پنجم ربيع الاول سال 1268 ه.ق مطابق با سال 1851 ميلادي با شركت هفت آموزگار اتريشي و تعدادي معلم فرانسوي ، لهستاني ، هلندي و چند مترجم ايراني به دست ناصرالدين شاه در حالي كه سيزده روز از مرگ امير كبير مي گذشت ، رسما گشايش يافت .
در اين دوره اقدامات فرهنگي زيادي نيز به پيروي از دارالفنون صورت گرفت كه برخي از آنها عبارتند از :
ايجاد چاپخانه در مدرسه ، انتشار روزنامه ، كتاب هاي پزشكي ، نظامي ، تاريخ و جغرافيا ، تاريخ طبيعي و بالاخره تاسيس وزارت علوم. .
وزارت علوم در سال 1276هجري قمري با وزارت عليقلي ميرزا اعتضادالسلطنه كه از دانشمندان بود ، نقطه ي شروعي جهت رواج و اقتباس فرهنگ اروپايي در ايران شد. (ضميري1382ص 4) در همين زمان حاج ميرزا حسين خان سپهسالار نيز به تاسيس مدرسه و تنظيم كتابخانه سلطنتي همت گماشت و مدرسه سپهسالار از يادگارهاي اوست.(ضميري1382ص 163)و در سال 1290 خورشيدي آموزش وپرورش در ايران به مفهوم يك نظام آموزشي رسمي و دولتي و همگاني از تصويب مجلس شوراي ملي گذشت و وزارتخانه معارف ايجاد شد. (چكني ص 136) از زمان حكومت رضا شاه اين وزارتخانه نام وزارت فرهنگ به خود گرفت و در سال 1343 خورشيدي به پيشنهاد هادي هدايتي وزير وقت به نام وزارت آموزش و پرورش تغيير نام پيدا كرد .
تأسيس وزارت علوم و وزراي علوم در دوره ي قاجار
چند سال پس از تأسيس دارالفنون در سال ۱2۶۸ ق (۱۲۳۰ ش) دولت، وزارتخانهاى بهنام وزارت علوم تأسيس کرد تا امور تعليم و تربيت کشور در اين وزارتخانه، برنامه ريزى و اداره شود.
تأسيس وزارت علوم را در سال ۱۲۷۲ ق (۱۲۳۴ ش) بايد نخستين اقدام دولت ايران براى ادارهٔ آموزش و پرورش کشور بهصورت رسمى دانست. بنابراين از اين تاريخ بهبعد هرسال بودجهٔ آموزش و پرورش افزايش يافت و بهتدريج مسئوليتهاى بيشترى برعهدهٔ دستگاه مرکزى آموزش و پرورش گذاشته شد. نظر به ارتباط و پيوستگى امور دارالفنون با وزارت علوم، رئيس دارالفنون بهسمت وزير علوم و معاون آن در مقام معاونت وزارت علوم منصوب شد. عليقلى ميرزا اعتضادالسلطنه، اولين وزيرعلوم و رئيس دارالفنون و مدت وزارت وى حدود بيست و دو سال بوده است.
علي قلي خان اعتضادالسلطنه اولين وزير علوم ، پسر فتحعلي شاه قاجار است كه در حدود سال 1234 متولد شده و از ميان شاهزادگان قاجار هيچ كدام علم و هوشمندي اين شاهزاده ي فاضل و هنر دوست را نداشته اند.وي از كودكي شوق و رغبت فراواني به كسب علم داشت .در سال 1273 به رياست دارالفنون منصوب شد و چندي بعد هم مامور شد كه خطوط تلگراف را داير نمايد. وي پيش از اينكه اسباب و اجزاي تلگراف به ايران بيايد ، با ابزار و آلاتي كه خودش ساخته بود اين كار را آغاز نمود.
عليقلي ميرزا در سال1272 ملقب به اعتضادالسلطنه شد و در سال 1275 به مقام وزارت علوم منصوب گرديد و چون خود شخصي دانا ، پژوهشگر و اهل مطالعه و تحقيق و شاعر و شعر شناس بود، به رفع نواقص و تكميل معايب مدرسه ي دارالفنون پرداخت و به منظور پيشرفت تحصيل و تشويق شاگردان نظر شاه را به حمايت و توسعه ي آن مركز علمي جلب مي نمود. زماني كه استعداد و لياقت اين شاهزاده برهمگان معلوم شد ،شاه تاسيس و تكميل كارخانه ها و منظم كردن امور تجارت و بازرگاني را نيز به وي واگذار كرد.و اعتضادالسلطنه از عهده ي همه ي كارها به بهترين نحو بر مي آمد و در ازدياد محصول كارخانه ها سعي بسيار مي نمود. وي در امر آموزش معتقد بود كه شاگردان بايد دانش هاي عملي را فراگيرند . وبراي پيشرفت اين نظر تلاش فراوان مي نمود. اعتضادالسلطنه براي روشن نمودن افكار مردم اقدام به انتشار يك سلسله كتاب و رساله هاي مفيد كرد و در سال1283 روزنامه ي «ملت سنيه» ايران را چاپ كرد و تاچهار سال بعد 33 شماره از اين روزنامه منتشر شد. از تاليفات اين شاهزاده ي دانشمند مي توان به «تاريخ افغانستان،فلك السعاده و اكسيرالتواريخ و چند رساله و منظومه» اشاره نمودكه در يك جلد همراه با غزليات و اشعار وي در كتابخانه ي مجلس نگهداري مي شود.تا اينكه وي در شب عاشوراي سال 1298 در تهران وفات يافت و در جوار حرم حضرت عبدالعظيم به خاك سپرده شد. (يغمايي 1328 ش3 ص53-60)
علي قلي خان مخبرالسلطنه هدايت دومين وزير علوم در سال 1245 در شيراز متولد شد و مقدمات علوم را نزد پدرش رضاقليخان هدايت فرا گرفته سپس مدتي در دارالفنون به تحصيل پرداخت و آنگاه به قصد تكميل دانش به اروپا سفر كرد. در سال 1267 از طرف ناصرالدين شاه مامور شد كه با اعتضادالسلطنه در كار كشيدن خط تلگراف ميان تهران و سلطانيه همكاري نمايد.
پس ازدرگذشت وزير علوم ، علي قليخان جانشين او شد و به طور همزمان وزير تلگراف و رئيس اداره ي معادن نيز بود. وي فردي دانش دوست بود و به فرهنگ ايران خدمت هاي شاياني كرد كه برخي از خدمات او عبارتند از: تكميل سازمان و وسائل دارالفنون ، دعوت از معلمان آلماني براي تعليم شاگردان دارالفنون ، تهيه ي اولين نقشه ي كامل از شمال تهران توسط معلم آلماني (wet) با ترغيب مخبرالسلطنه، تشكيل مجلس حافظ الصحه جهت پيشگيري از بيماريهاي ساري مانند وبا و طاعون و امثال آن كه وابسته به دارالفنون بودو اعضاي آن چند تن از معلمان برجسته آن مدرسه و جمعي از پزشكان ايراني و خارجي بودند.يكي از كارهاي مفيد اين مجلس در آن زمان اين بود كه در مواقع بروز بيماري در هر شهر ، جزوه هاي راهنمايي براي مبارزه با آن بيماري چاپ و در آن شهر منتشر مي كرد. گاهي اين جزوه ها را شاگردان رشته ي طب دارالفنون تاليف مي كردند. از ديگر اقدامات او دعوت از چشم پزمعروفي به نام دكتر« راتولد» بود كه هم در دارالفنون تدريس مي كرد و به تربيت پزشكان ايراني مي پرداخت و هم مردم را مداوا مي نمود . همچنين در سال 1301 قمري ناصرالدين شاه وي را براي خريد يك فروند كشتي به آلمان فرستاد و به او فرمان داد كمبود وسائل دارالفنون را اعم از لوازم آزمايشگاه و اسباب جراحي و كتاب هاي مفيد بخرد و بياورد.
مخبرالدوله چندي نيز وزير تجارت بود و در زمان مظفرالدين شاه هم وزير داخله بود و در اين سمت نيز خدمات بزرگي به ايران نمود و در سال 1317 هجري قمري در گذشت(يغمايي 1347 ص 62-70)
جعفرقلي خان نيرالملك سومين وزير علوم ، در سال 1247قمري متولد شد و تا بيست سالگي ادبيات فارسي و مقدمات زبان عربي را در محضر پدر آموخت و با تاسيس دارالفنون بدانجا رفت و به آموختن زبان فرانسوي و حساب و هندسه و علوم طبيعي و نظامي پرداخت و از شاگردان ممتاز آن مدرسه گرديد.قبل از بيست و پنج سالگي چند جلد كتاب براي استفاده شاگردان مدرسه تاليف و ترجمه كرد و به سال 1278 اداره ي دارالفنون به او سپرده شد.
در سال 1301 براثر خدمات شاياني كه به كشور نمود از طرف ناصرالدين شاه لقب نيرالملك را دريافت كرد . وي چهل سال رياست دارالفنون را داشت در سال 1314 قمري به وزارت علوم منصوب شد و نزديك به هفت سال وزير بود و با اينكه در آغاز وزارت 67 سال داشت ، با نيرو و حرارتي كم نظير به توسعه و ترقي مدارس و تدوين قوانين و نظامنامه هاي مفيد پرداخت و انجمن معارف را به كمك چند تن از افراد روشن بين و دوستدار دانش در خانه ي خودش تاسيس كرد.
تا پيش از وزارت نيرالملك تعطيلات رسمي مدارس به طور دقيق مشخص نبود و رئيس هر مدرسه يا مكتب غالبا به تشخيص خود به مناسبتي مدرسه را تعطيل مي كرد. براي اينكه اين كار به نظام در آيد ، نيرالملك تعطيلات مدارس را به شرح زير تعيين و مدارس را به اجراي آن موظف نمود : عيد نوروز پنچ روز ( يك روز قبل و سه روز بعد از عيد) سيزده نوروز، 9و10و11 محرم ، اربعين ، 28صفر، ولادت پيامبر اسلام و امام علي و امام حسين و امام زمان ، شهادت حضرت فاطمه و امام علي ، عيد فطر ، عيد اضحي ، عيد غدير ، روزهاي جمعه و تولد شاه.
نير الملك از جهت مقام معنوي و فضل و دانشي كه داشت در نظر بزرگان و صاحبان فضيلت ارجمند و گرامي بود . او از فرهنگستا ن فرانسه نشان علمي درجه يك گرفت و دولت هاي عثماني ، روس و ايتاليا عالي ترين نشان علمي خود را بدو دادند.
از تاليفات بزرگ وي رساله ي «مفتاح العلوم» است كه اول بار در روزنامه تربيت چاپ شد كه شامل مباحثي در فيزيك و شيمي و طبيعي است.
وي به سال 1333 قمري پس از گذشت 86 سال عمر پر از تلاش علمي وي به پايان رسيد.(يغمايي1347ص37-50)